Agata Jakubowska na kanwie rozwa\u017ca\u0144 o kobiecie i jej cielesno\u015bci zauwa\u017ca, \u017ce charakterystycznym dla kultury zachodu by\u0142o funkcjonowanie cia\u0142a w dualistycznym schemacie oraz \u201eprzekonanie o podziale na cia\u0142o i ducha, nadaj\u0105ce pozytywn\u0105 warto\u015b\u0107 duszy, a deprecjonuj\u0105ce cia\u0142o i czyni\u0105ce z tego ostatniego przeszkod\u0119, wi\u0119zienie czy kajdany\u201d2<\/sup><\/a>. Uwa\u017ca, \u017ce wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie prawie nic z tej koncepcji nie ocala\u0142o za spraw\u0105 takich dwudziestowiecznych my\u015blicieli jak Merleau-Ponty, Gilles Deleuze, Michel Foucault oraz psychoanalityk\u00f3w: Zygmunta Freuda i Lacana. Sprawili oni, \u201e\u017ce cia\u0142o znalaz\u0142o si\u0119 w centrum zainteresowania i przede wszystkim wydobyli je z cienia duszy\u201d3<\/sup><\/a>. Jak zauwa\u017ca Jean-Luc Nancy: \u201eNajbardziej fascynuj\u0105ce, a mo\u017ce i najwa\u017cniejsze z powiedze\u0144 Freuda (a wierzcie mi, \u017ce w tym, co m\u00f3wi\u0119, nie ma przesady) zawiera si\u0119 w notatce, kt\u00f3ra ujrza\u0142a \u015bwiat\u0142o dzienne ju\u017c po \u015bmierci my\u015bliciela: Psyche ist ausgedehnt: weiss nichts davon, co daje si\u0119 przet\u0142umaczy\u0107: \u201epsyche jest rozci\u0105gni\u0119ta i nic o tym nie wie\u201d. Oznacza to, \u017ce \u201epsyche\u201d jest cia\u0142em i w\u0142a\u015bnie to umyka jej uwadze\u201d4<\/sup><\/a> – i za tym w\u0142a\u015bnie tropem b\u0119dziemy porusza\u0107 si\u0119 w rozwa\u017caniach po\u015bwi\u0119conych cia\u0142u podmiotowemu.<\/p>\n Psychoanalitycy wypracowali koncepcj\u0119 wcielonego pomiotu, kt\u00f3rego cia\u0142o pe\u0142ni kluczow\u0105 rol\u0119 w tworzeniu si\u0119 to\u017csamo\u015bci. Podmiot ten jest nie tylko cielesny ale r\u00f3wnie\u017c okre\u015blony p\u0142ciowo (co jest szczeg\u00f3lnie podkre\u015blane przez feministki) \u2013 \u201e\u017ceby zaistnie\u0107 i funkcjonowa\u0107 musi przyj\u0105\u0107 jedn\u0105 z oferowanych mu pozycji: kobiec\u0105 lub m\u0119sk\u0105\u201d5<\/sup><\/a>. Zwr\u00f3cili r\u00f3wnie\u017c uwag\u0119 na to, i\u017c \u015bwiadomo\u015b\u0107 nie jest \u017ar\u00f3d\u0142em prawdy o podmiocie, poniewa\u017c podmiot to zar\u00f3wno to, co \u015bwiadome jak i nie\u015bwiadome – kt\u00f3rego roli nie mo\u017cna zmarginalizowa\u0107. \u201eSkoro wi\u0119c podmiotem nie jeste\u015bmy od momentu urodzenia, skoro dusza, to\u017csamo\u015b\u0107, sp\u00f3jno\u015b\u0107 naszej osobowo\u015bci nie s\u0105 nam dane w momencie pocz\u0119cia lub narodzin, to kluczowym staje si\u0119 pytanie o proces, kt\u00f3ry doprowadza do wy\u0142onienia si\u0119 podmiotu. Psychoanalityczna koncepcja kszta\u0142towania si\u0119 ego sta\u0142a si\u0119 wi\u0119c podstaw\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnych rozwa\u017ca\u0144 na temat podmiotu\u201d6<\/sup><\/a> \u2013 pisze Monika Bakke. Proces kszta\u0142towania si\u0119 podmiotu prze\u015bledz\u0119 na przyk\u0142adzie koncepcji Jeana Lacana.<\/p>\n Koncepcja \u201ecielesnego podmiotu\u201d Lacana powsta\u0142a w oparciu o freudowsk\u0105 psychoanaliz\u0119. Zasadnicza r\u00f3\u017cnica w procesie tworzenia podmiotu w koncepcjach Freuda i Lacana, polega na wskazywaniu dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych kluczowych moment\u00f3w formowania si\u0119 podmiotowo\u015bci. Dla Freuda jest to pierwotny narcyzm, Lacan uwa\u017ca, \u017ce jest nim faza lustrzana.<\/p>\n W procesie powstawania m\u00f3wi\u0105cego podmiotu Lacan wyr\u00f3\u017cni\u0142 trzy porz\u0105dki: realny, wyobra\u017ceniowy i symboliczny \u201ez kt\u00f3rych ka\u017cdy s\u0142u\u017cy umieszczeniu jednostki w polu si\u0142 j\u0105 przecinaj\u0105cych\u201d7<\/sup><\/a>.<\/p>\n W pierwszych kilku miesi\u0105cach \u017cycia dziecko funkcjonuje w pierwszym porz\u0105dku, nie posiada jeszcze to\u017csamo\u015bci i mo\u017cna o nim m\u00f3wi\u0107 jedynie jak o potencjalnym podmiocie. Cia\u0142o jego jest nieskoordynowanym agregatem, na kt\u00f3ry sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 organy, obszary, odczucia, potrzeby, impulsy. Lacan nazywa to cia\u0142o cia\u0142em w cz\u0119\u015bciach. Jest ono rozcz\u0142onkowane, pokawa\u0142kowane, niewyodr\u0119bnione z otoczenia. \u201eCz\u0142owiek rodzi si\u0119 w \u015bwiecie realnego, kt\u00f3re ma charakter pierwotny w stosunku do samego podmiotu, a ten, wy\u0142aniaj\u0105c si\u0119, owo realne uniemo\u017cliwia. Skoro w sferze realnego nie ma jeszcze ego, to pop\u0119dy nie s\u0105 ukierunkowane, czyli nie podlegaj\u0105 na razie \u017cadnej organizacji. Realne to naturalna (wrodzona) sfera obfito\u015bci i pe\u0142ni, to, co Lacan nazywa \u201ebrakiem braku\u201d\u201d8<\/sup><\/a>. Z tej w\u0142a\u015bnie sfery wy\u0142ania si\u0119 cia\u0142o i podmiot. Jest ona jego najg\u0142\u0119bsz\u0105, ca\u0142kowicie zakryt\u0105 warstw\u0105. To w\u0142a\u015bnie ona kryje w sobie pierwotne cia\u0142o \u2013 chaotyczny agregat daj\u0105cy pocz\u0105tek cia\u0142u z kt\u00f3rym si\u0119 identyfikujemy. \u201eTo archaiczne cia\u0142o bliskie jest koncepcji mi\u0119sno\u015bci\u201d9<\/sup><\/a> \u2013 zauwa\u017ca Bakke. Jest to wi\u0119c etap rozwoju, w kt\u00f3rym dziecko na pocz\u0105tku odkrywa swoje cia\u0142o w cz\u0119\u015bciach, po czym w lustrze b\u0105d\u017a w spostrze\u017ceniu rodze\u0144stwa odkrywa jedno\u015b\u0107 cia\u0142a, co mo\u017ce powodowa\u0107 tendencje narcystyczne.<\/p>\n Drugim etapem kszta\u0142towania si\u0119 podmiotu jest faza lustrzana, zwi\u0105zana z wej\u015bciem podmiotu w porz\u0105dek wyobra\u017ceniowy. W okresie tym \u2013 mi\u0119dzy sz\u00f3stym, a osiemnastym miesi\u0105cem \u017cycia \u2013 dziecko zaczyna postrzega\u0107 siebie jako odr\u0119bn\u0105 jednostk\u0119. W fazie lustrzanej dochodzi do hierarchicznego zjednoczenia, gdy nowo powsta\u0142e ego w swoim obrazie lustrzanym dostrzega siebie jako ca\u0142o\u015b\u0107. \u201ePodmiot jest wi\u0119c w ciele, ale r\u00f3wnie\u017c istnieje jako cia\u0142o\u201d10<\/sup><\/a>. Dziecko uto\u017csamia swoje lustrzane odbicie z w\u0142asnym cia\u0142em. \u201eObraz ten dostarcza dziecku podstawy do pomy\u015blenia o sobie jako o \u201eja\u201d. Obraz, kt\u00f3ry dziecko rozpoznaje w fazie lustra, jest obrazem cia\u0142a. Ego, kt\u00f3re powstaje, jest ego cielesnym\u201d11<\/sup><\/a>. Nie jest to jednak cia\u0142o \u201erzeczywiste\u201d b\u0105d\u017a \u201enaturalne\u201d \u2013 jest to cia\u0142o b\u0119d\u0105ce wyobra\u017ceniem, lustrzanym obrazem cia\u0142a. Lacan okre\u015bla ten rodzaj cia\u0142a jako \u201eanatomi\u0119 wyobra\u017ceniow\u0105\u201d. Jedna z komentatorek Lacana pisze: \u201eanatomia wyobra\u017ceniowa jest zinternalizowanym obrazem albo map\u0105 znacze\u0144, jakie cia\u0142o posiada dla podmiotu, dla innych i dla kultury jako ca\u0142o\u015bci. To jest indywidualna i kolektywna fantazja dotycz\u0105ca form cia\u0142a i jego dzia\u0142a\u0144\u201d12<\/sup><\/a>. \u201eWyobra\u017ceniowa anatomia\u201d powstaje wi\u0119c jako wypadkowa dw\u00f3ch czynnik\u00f3w: aktywno\u015bci dziecka, jego wyobra\u017ce\u0144 na sw\u00f3j w\u0142asny temat oraz wyobra\u017ce\u0144 spo\u0142ecze\u0144stwa, zawieraj\u0105cych mi\u0119dzy innymi znaczenia nadawane cia\u0142u w poszczeg\u00f3lnych kulturach. W fazie tej dochodzi r\u00f3wnie\u017c do \u201erozpoznania i odrzucenia (abjection) tego, co nieczyste, plugawe, niew\u0142a\u015bciwe, czyli wszystkiego z czym podmiot nie mo\u017ce si\u0119 uto\u017csami\u0107, co musi odrzuci\u0107 by stabilizowa\u0107 swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107\u201d13<\/sup><\/a>. Czynnikiem konstytuuj\u0105cym podmiot jest wi\u0119c wed\u0142ug Lacana wzrok.<\/p>\n Faza lustrzana dotyczy w tym samym stopniu dzieci obojga p\u0142ci. Dziecko rozpoznaj\u0105c siebie jako odr\u0119bny element, pozostaje jednak w kontakcie z matk\u0105. Stanowi\u0105 razem swoist\u0105 diad\u0119: dziecko-matka. Jest od niej uzale\u017cnione i wymaga ci\u0105g\u0142ej opieki. To ona r\u00f3wnie\u017c inicjuje i umo\u017cliwia pierwsze kontakty z lustrem \u2013 to dzi\u0119ki niej dziecko widzi w nim sw\u00f3j wizerunek. Jest to wi\u0119c etap, w kt\u00f3rym dziecko odkrywa alienacyjny wymiar posiadania cia\u0142a \u2013 \u201eobawa przed spojrzeniem innego odnajduje sw\u0105 odwrotno\u015b\u0107 w zazdrosnym usi\u0142owaniu zniszczenia owej inno\u015bci naszego w\u0142asnego ja w innym. W tym mechanizmie znajduj\u0105 wyt\u0142umaczenie tragedie ludzkiej zazdro\u015bci (konflikt Kain \u2013 Abel), \u00f3w mechanizm wprowadza cia\u0142o ludzkie w kompleks intruzji (narzucenia)\u201d14<\/sup><\/a>.<\/p>\n Sytuacja zmienia si\u0119 jednak w momencie wkroczenia w trzeci\u0105 faz\u0119 rozwoju podmiotowo\u015bci, czyli wej\u015bcie w porz\u0105dek symboliczny, kt\u00f3ry oznacza narodziny cz\u0142owieka jako podmiotu, oraz otwarcie nie\u015bwiadomo\u015bci powsta\u0142ej w wyniku prymarnego wyparcia symbiotycznej unii z matk\u0105. Jest to r\u00f3wnie\u017c, a mo\u017ce przede wszystkim \u201ewej\u015bcie w j\u0119zyk\u201d, wej\u015bcie w porz\u0105dek symboliczny to nic innego jak nazwanie Innego \u2013 Ojca. Tylko w tym porz\u0105dku mo\u017cliwe jest dyskursywne stworzenie to\u017csamo\u015bci.<\/p>\n Mamy tu do czynienia z triad\u0105: dziecko – matka – inny (ojciec). Zetkni\u0119cie z innym u\u015bwiadamia dziecku, \u017ce matka po\u017c\u0105da \u201eczego\u015b\u201d, czego nie posiada \u2013 fallusa. \u201eW tym w\u0142a\u015bnie momencie dziecko zdaje sobie spraw\u0119, \u017ce stoi albo po stronie Ojca (fallusa, kt\u00f3ry jest po\u017c\u0105danym elementem), albo Matki (braku fallusa) i zajmuje pozycj\u0119 \u201em\u0119sk\u0105\u201d lub \u201ekobiec\u0105\u201d\u201d15<\/sup><\/a>. Dziecko prze\u017cywa traum\u0119 odkrycia kastracji matki, kt\u00f3ra wyzwala w nim pragnienie, umo\u017cliwiaj\u0105c stanie si\u0119 podmiotem. Moment wkroczenia w porz\u0105dek symboliczny jest wi\u0119c wyznacznikiem zaj\u0119cia pozycji podmiotu, podmiotu okre\u015blonego p\u0142ciowo \u2013 jest momentem polaryzacji p\u0142ciowej. \u201ePoniewa\u017c p\u0142e\u0107 jest zawsze taka lub inna, m\u0119ska lub \u017ce\u0144ska (w przeciwnym wypadku nale\u017ca\u0142oby przyj\u0105\u0107, \u017ce istnieje co\u015b takiego jak p\u0142e\u0107 bezp\u0142ciowa, co by\u0142oby sprzeczno\u015bci\u0105<\/a> sam\u0105 w sobie), co\u015b analogicznego daje si\u0119 powiedzie\u0107 o ludzkim Ja: nie jest ono pierwotnie jakim\u015b bez- czy ponad-p\u0142ciowym Ja w og\u00f3le, ale jest ju\u017c zawsze m\u0119skie lub \u017ce\u0144skie wzgl\u0119dnie stanowi szczeg\u00f3ln\u0105 konfiguracj\u0119 tych element\u00f3w\u201d16<\/sup><\/a>– pisze Pawe\u0142 Dybel. Rozr\u00f3\u017cnienie oparte jest na wyznaczniku, kt\u00f3rym jest fallus. Jest on znakiem r\u00f3\u017cnicy p\u0142ciowej, lecz nie mo\u017ce by\u0107 uto\u017csamiony z penisem \u2013 nale\u017cy traktowa\u0107 go jako naturalny sygnifikant. Lacan pisze: \u201eo ile penis jest tylko narz\u0105dem anatomicznym, o tyle Fallus jest funkcj\u0105 znacz\u0105c\u0105. Nikt go w rzeczywisto\u015bci nie ma, przejawia si\u0119 on jedynie w wymianie mi\u0119dzy ojcem, a matk\u0105. W oczach dziecka ojciec z krwi i ko\u015bci urasta na wszechmocnego dysponenta pragnienia matki\u201d17<\/sup><\/a>. Jednak\u017ce, ze wzgl\u0119du na zasadnicz\u0105 rol\u0119 wizualnego rozpoznawania r\u00f3\u017cnicy p\u0142ciowej, fallus i penis staj\u0105 si\u0119 w pewien spos\u00f3b synonimami.<\/p>\n Agata Jakubowska pisze: \u201eJak zauwa\u017cy\u0142a Teresa Brennan, na nie-wizualnym poziomie fallusowi nadaje si\u0119 znaczenie nie wi\u0119ksze ni\u017c neutralnego drogowskazu (\u2026). Jednak w \u0142\u0105czeniu cia\u0142a z tym g\u0142\u0119bokim procesem opieramy si\u0119 na wizualnej reprezentacji r\u00f3\u017cnicy seksualnej. Tak wi\u0119c idealnie neutralny fallus jest reprezentowany w jednostronny m\u0119ski spos\u00f3b\u201d18<\/sup><\/a>. Jego posiadanie b\u0105d\u017a nie jest wi\u0119c wystarczaj\u0105c\u0105 cech\u0105 do okre\u015blenia p\u0142ci. Cia\u0142a kobiece i m\u0119skie s\u0105 wi\u0119c komplementarne \u2013 m\u0119\u017cczy\u017ani s\u0105 tymi, kt\u00f3rzy posiadaj\u0105 fallusa, kobiety tymi, kt\u00f3re go nie maj\u0105, kt\u00f3re s\u0105 wykastrowane. Cia\u0142o kobiety zdefiniowane jest wi\u0119c jako wybrakowane, jako posiadaj\u0105ce \u201epustk\u0119\u201d po fallusie. Jest to negatywna definicja kobiety i jej cia\u0142a.<\/p>\n Cia\u0142o kobiece nie jest wykastrowane w anatomicznym sensie. Kastracja jest stosunkiem podmiotu do znacz\u0105cego, gdzie Fallus jest uprzywilejowanym znacz\u0105cym. \u201eFallus nie jest to\u017csamy z penisem, a \u201erana\u201d z wagin\u0105. W porz\u0105dku realnym (a wi\u0119c jeszcze przed faz\u0105 lustra) kobiece genitalia maj\u0105 jeszcze ten sam status co penis, dopiero w porz\u0105dku symbolicznym fallus (jako sygnifikant) nadaje znaczenia organom m\u0119skim i kobiecym \u2013 te drugie oznaczaj\u0105c jako \u201ebrak\u201d\u201d19<\/sup><\/a>. \u201ePrzypisanie statusu fallicznego lub wykastrowanego r\u00f3\u017cnym pod wzgl\u0119dem p\u0142ciowym cia\u0142om jest wewn\u0119trznym warunkiem sposob\u00f3w w jaki te cia\u0142a funkcjonuj\u0105 i nabieraj\u0105 znacze\u0144 od samego pocz\u0105tku (z lub bez zgody i wiedzy dziecka). Nie ma naturalnego cia\u0142a, do kt\u00f3rego mo\u017cna by wr\u00f3ci\u0107\u201d20<\/sup><\/a>.<\/p>\n G\u0142\u00f3wnym przedmiotem zainteresowania Lacana by\u0142 j\u0119zyk i to w\u0142a\u015bnie na tym polu mia\u0142 najwi\u0119ksze osi\u0105gni\u0119cia. Jego prace mia\u0142y istotne znaczenie dla rozwoju strukturalizmu. Zaproponowana przez niego koncepcja prymatu Symbolicznego, powsta\u0142a na bazie teorii de Saussure\u2019a, kt\u00f3r\u0105 zmodyfikowa\u0142 zmieniaj\u0105c \u201eproporcje mi\u0119dzy signifiant (znacz\u0105cym) a signifi\u00e9 (znaczonym), by podkre\u015bli\u0107 supremacj\u0119 signifiant oraz jego autonomi\u0119\u201d21<\/sup><\/a>. Wysnu\u0142 to na podstawie analizy wypowiedzi psychotyk\u00f3w, z kt\u00f3rych wynika\u0142o, i\u017c mo\u017ce istnie\u0107 signifiant \u2013 czyli okre\u015blona forma d\u017awi\u0119kowa \u2013 bez dost\u0119pnego dla podmiotu odpowiednika poj\u0119ciowego22<\/sup><\/a>. Lacan graficznie przedstawia t\u0119 relacj\u0119 w postaci formu\u0142y:<\/p>\n Pozioma linia dla Saussure\u2019a b\u0119d\u0105ca wyrazem jedno\u015bci, dla Lacana oznacza oddzielenie signifiant od signifi\u00e9, a umiejscowienie i zapisanie signifiant za pomoc\u0105 du\u017cego \u201eS\u201d jest graficznym przedstawieniem tezy o jego supremacji. Lacan by\u0142 przekonany, \u017ce to w\u0142a\u015bnie signifiant jest odpowiedzialne za losy podmiotu. Zwi\u0105zek mi\u0119dzy signifiant z signifi\u00e9 jest, jak pisze Lacan \u201ezawsze p\u0142ynny, zawsze gotowy do zerwania si\u0119\u201d23<\/sup><\/a>.<\/p>\n Wed\u0142ug Lacana znacz\u0105ce \u201ekobieta\u201d i \u201em\u0119\u017cczyzna\u201d nie odsy\u0142aj\u0105 do poj\u0119cia kobiety i m\u0119\u017cczyzny, ale do r\u00f3\u017cnicy p\u0142ci, lub inaczej \u2013 r\u00f3\u017cnicy fallicznej. \u201eSignifi\u00e9 nie istnieje: zyskuje znaczenie przez opozycj\u0119 dw\u00f3ch signifiants, istnieje tylko ta opozycja, nie za\u015b to, co ma ona okre\u015bla\u0107. Znaczone jest tylko funkcj\u0105 oddzia\u0142ywa\u0144 znacz\u0105cych, efektem ich relacji do siebie. Opozycje nie wy\u0142aniaj\u0105 si\u0119 z realnego \u015bwiata, ale nadaj\u0105 mu swoje ramy, struktur\u0119, organizuj\u0105 go, powoduj\u0105, \u017ce w rezultacie istnieje dla cz\u0142owieka jaka\u015b rzeczywisto\u015b\u0107, w kt\u00f3rej si\u0119 odnajduje.\u201d24<\/sup><\/a>. Lacan ilustruje opozycj\u0119 signifiant \u201edamski \u2013 m\u0119ski\u201d za pomoc\u0105 ilustracji przedstawiaj\u0105cej dwoje identycznych drzwi prowadz\u0105cych do toalety. Pojedynczy signifiant jest tylko znakiem, nic nie oznacza. Dopiero opozycje mi\u0119dzy signifiants pozwalaj\u0105 zrozumie\u0107 dyskurs, dopiero w odniesieniu do innego signifiant staje si\u0119 on znacz\u0105cy.<\/p>\n R\u00f3\u017cnica p\u0142ci odkryta przez Lacana jest wi\u0119c r\u00f3\u017cnic\u0105 strukturaln\u0105, a nie biologiczn\u0105. Tkwi ona w strukturze j\u0119zyka. Jak zauwa\u017ca Joanna Bator pogl\u0105d ten odpowiada feministycznemu podzia\u0142owi na p\u0142e\u0107 i rodzaj25<\/sup><\/a>. \u201ePodzia\u0142 p\u0142e\u0107\/gender jest u Lacana wynikiem dzia\u0142ania j\u0119zyka, nie naturalnego biologicznego faktu. Gender nie jest ustabilizowany na bazie jakichkolwiek w\u0142asno\u015bci podmiotu, lecz raczej na opozycji wobec znaku innego gender. Znacz\u0105ce kobiety lub m\u0119\u017cczyzny bierze si\u0119 z przywo\u0142ania przeciwie\u0144stwa, z obecno\u015bci lub braku Fallusa\u201d26<\/sup><\/a> \u2013 pisze Lena Magnone. R\u00f3\u017cnica seksualna jest wi\u0119c dla Lacana r\u00f3\u017cnic\u0105 j\u0119zykow\u0105, symboliczn\u0105. Jest ona \u201ezawsze-ju\u017c\u201d i nie ma \u017cadnego zwi\u0105zku z anatomi\u0105. Cz\u0142owiek, bez wzgl\u0119du na swoje \u201ewyposa\u017cenie falliczne\u201d mo\u017ce zaj\u0105\u0107 pozycj\u0119 \u201ekobiety\u201d lub \u201em\u0119\u017cczyzny\u201d.<\/p>\n W roku 1964 Lacan zaprezentowa\u0142 s\u0142uchaczom swojego seminarium diagram r\u00f3\u017cnicy seksualnej. Nad diagramem znajduj\u0105 si\u0119 dwie pary pseudomatematycznych wzor\u00f3w; pierwsza para umieszczona nad lew\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 diagramu jest formu\u0142\u0105 podmiotu m\u0119skiego, druga natomiast, umieszczona nad praw\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 diagramu jest formu\u0142\u0105 podmiotu \u017ce\u0144skiego.<\/p>\n Diagram ten nale\u017cy odczyta\u0107 w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b. Pierwsza para \u2013 m\u0119ska znaczy: \u201ewszystkie x s\u0105 podporz\u0105dkowane funkcji fallicznej\u201d oraz \u201ejest jedno x, kt\u00f3re nie jest podporz\u0105dkowane funkcji fallicznej\u201d. Para kobieca znaczy: \u201enie wszystkie x s\u0105 podporz\u0105dkowane funkcji fallicznej\u201d oraz nie ma takiego x, kt\u00f3re by nie by\u0142o podporz\u0105dkowane funkcji fallicznej\u201d. Elementy obu par r\u00f3wna\u0144 przecz\u0105 wi\u0119c sobie nawzajem. Sprzeczno\u015b\u0107 ta jest jednak pozorna, poniewa\u017c pozostaj\u0105 one wobec siebie w dialektycznym zwi\u0105zku negacji. \u201eTo zatem, co w drugim r\u00f3wnaniu ka\u017cdej pary wygl\u0105da na zaprzeczenie pierwszego, stanowi w istocie jedynie jego dialektyczne dookre\u015blenie\u201d27<\/sup><\/a> \u2013 pisze Dybel.<\/p>\n Symbole w powy\u017cszym diagramie Lacan definiuje w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b: przekre\u015blone S – symbolizuje przekre\u015blony podmiot m\u0119ski, \u201ea\u201d – wyobra\u017ceniowy obiekt ma\u0142e a, w kt\u00f3rego rol\u0119 wchodzi kobieta, La \u2013 Inny, \u03a6\u00a0– znacz\u0105ce fallusa. \u201eW obu (\u2026) parach symbolem o znaczeniu centralnym jest pojawiaj\u0105cy si\u0119 w nich symbol phallusa – F. Symbol ten, (\u2026) jest w algebrze Lacana wyr\u00f3\u017cnionym znacz\u0105cym bez znaczonego: to dzi\u0119ki niemu ca\u0142y \u0142a\u0144cuch znacz\u0105cych (porz\u0105dek symboliczny) zyskuje niesko\u0144czenie otwart\u0105, metaforyzuj\u0105c\u0105 i metonimizuj\u0105c\u0105 siebie posta\u0107. W dw\u00f3ch parach r\u00f3wna\u0144 F oznacza jednak zarazem \u015bci\u015ble powi\u0105zan\u0105 z symbolem fallusa \u2019funkcj\u0119 falliczn\u0105\u2019\u201d28<\/sup><\/a>.<\/p>\n Funkcja falliczna \u201ewi\u0105\u017ce si\u0119 z wpisaniem w ludzk\u0105 seksualno\u015b\u0107, m\u0119sk\u0105 i \u017ce\u0144sk\u0105, jakiego\u015b braku, niedoskona\u0142o\u015bci, permanentnego nienasycenia, co – jak si\u0119 okazuje – znajduje swoje wymowne \u2019po\u015bwiadczenie\u2019 w strukturze samego j\u0119zyka (porz\u0105dek symboliczny). R\u00f3wnocze\u015bnie jednak wi\u0105\u017ce si\u0119 ona z usilnym d\u0105\u017ceniem cz\u0142owieka do usuni\u0119cia tego braku, do stania si\u0119 podmiotem, kt\u00f3ry by\u0142by sam dla siebie przyczyn\u0105 i racj\u0105: co jednak z racji okre\u015blonej przez brak (kompleks kastracji) struktury ludzkiego bytu jest niemo\u017cliwe do spe\u0142nienia. Funkcja falliczna jest wi\u0119c w istocie \u2019funkcj\u0105\u2019 ludzkiego pragnienia, kt\u00f3rego struktura okazuje si\u0119 by\u0107 zbie\u017cna ze struktur\u0105 samego j\u0119zyka. Zar\u00f3wno pragnienie jak i j\u0119zyk powo\u0142uje bowiem do \u017cycia niemo\u017cno\u015b\u0107 identyfikacji z tym na co s\u0105 nakierowane – niemo\u017cno\u015b\u0107 nasycenia si\u0119 nim \u2019do ko\u0144ca\u2019 ani wypowiedzenia\u201d.<\/p>\n Obserwuj\u0105c diagram bez trudu mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 niesymetryczno\u015b\u0107 pozycji podmiotu m\u0119skiego i kobiecego. Symbol Innego, czyli j\u0119zyka zosta\u0142 umieszczony w polu \u017ce\u0144skim i tylko kobieta jest do niego odniesiona bezpo\u015brednio. Podmiot m\u0119ski jest odniesiony do niego po\u015brednio dzi\u0119ki mediacji kobiety, kt\u00f3ra w jego fantazji zajmuje miejsce obiektu ma\u0142e a. Kobieta dzi\u0119ki swojej uprzywilejowanej pozycji wobec Innego umo\u017cliwia wi\u0119c podmiotowi m\u0119skiemu kontakt z Innym. Wed\u0142ug Dybla \u201ezgodnie z fundamentalnym za\u0142o\u017ceniem diagramu podmiot m\u0119ski i kobieta nie istniej\u0105 jako odr\u0119bne, samot\u0142umacz\u0105ce byty same w sobie, ale jedynie o tyle o ile odsy\u0142aj\u0105 do siebie, ju\u017c z g\u00f3ry zak\u0142adaj\u0105 siebie nawzajem w swej odmienno\u015bci\u201d.<\/p>\n Znacz\u0105cy Fallus znajduje si\u0119 co prawda po \u201em\u0119skiej\u201d stronie diagramu, jednak podmiot m\u0119ski odnosi si\u0119 do niego (podobnie jak do Innego) jedynie dzi\u0119ki mediacji podmiotu kobiecego wchodz\u0105cego w rol\u0119 obiektu ma\u0142e a. \u201eMo\u017cna wi\u0119c powiedzie\u0107, \u017ce podmiot m\u0119ski dopiero jako \u2019zapo\u015bredniczony\u2019 przez kobiet\u0119 w roli obiektu ma\u0142e a mo\u017ce tutaj powr\u00f3ci\u0107 we w\u0142asne pole i zbli\u017cy\u0107 si\u0119 do znacz\u0105cego fallusa. Z drugiej strony zbli\u017ca si\u0119 on do owego znacz\u0105cego jedynie o tyle, o ile zarazem \u2019podprowadza\u2019 kobiet\u0119 do niego\u201d. Strza\u0142ka prowadz\u0105ca od kobiety do Innego jest strza\u0142k\u0105 dominacji kobieco\u015bci, natomiast strza\u0142ka prowadz\u0105ca od kobiety do znacz\u0105cego fallusa jest strza\u0142k\u0105 m\u0119skiej dominacji. Aby dosz\u0142o do tej sytuacji uprzednio musi doj\u015b\u0107 do \u201eprzekre\u015blenia\u201d kobiety oraz podmiotu m\u0119skiego. M\u0119ski podmiot mo\u017ce by\u0107 doprowadzony do Innego przez kobiet\u0119 jedynie po zanegowaniu jej jako jego w\u0142asny wyobra\u017ceniowy fantazmat. Kobieta staje si\u0119 w\u00f3wczas kim\u015b odmiennym od projekcji narcystycznej wyobra\u017ani m\u0119skiego podmiotu, kim\u015b sprowadzonym do roli obiektu ma\u0142e a. Z drugiej strony podmiot m\u0119ski w celu doprowadzenia kobiety do znacz\u0105cego fallusa musi r\u00f3wnie\u017c \u201eprzekre\u015bli\u0107\u201d, zanegowa\u0107 siebie. Jedynie w\u00f3wczas mo\u017ce \u201edo\u015bwiadczy\u0107 znacz\u0105cego fallusa jako symbol w\u0142asnego braku, kastracji (a wi\u0119c w tym, czym ten faktycznie jest) i zerwa\u0107 z iluzorycznymi narcystycznymi wyobra\u017ceniami w\u0142asnego spe\u0142nienia i pe\u0142ni. To znaczy z wyobra\u017ceniami, w kt\u00f3rych kobieta pojawia si\u0119 jako wype\u0142niaj\u0105ca jego brak\u201d29<\/sup><\/a>.<\/p>\n Dybel zauwa\u017ca, \u017ce wed\u0142ug Lacana \u201eu podstaw aktu wymiany s\u0142\u00f3w (jak te\u017c wszelkiego typu wymiany, kt\u00f3ra dokonuje si\u0119 na poziomie symbolicznym) tkwi poj\u0119cie braku, kt\u00f3ry ma zosta\u0107 zrekompensowany. Owego poj\u0119cia nie nale\u017cy jednak wi\u0105za\u0107 wy\u0142\u0105cznie z samym j\u0119zykiem, czy te\u017c z jak\u0105\u015b abstrakcyjn\u0105 przedj\u0119zykow\u0105 form\u0105 ludzkiego umys\u0142u. Zakorzenione jest ono w samym sposobie w jaki cz\u0142owiek do\u015bwiadcza \u2019r\u00f3\u017cnicy seksualnej\u2019, gdzie m\u0119ska i kobieca to\u017csamo\u015b\u0107 buduje si\u0119 wok\u00f3\u0142 wyobra\u017cenia posiadania (lub braku) fallusa. S\u0142owo fallus nie jest przy tym rozumiane przez Lacana wy\u0142\u0105cznie jako wyobra\u017cenie-symbol cz\u0142onka m\u0119skiego, ale – podobnie jak mia\u0142o to miejsce w starogreckich misteriach – oznacza sob\u0105 utracon\u0105 raz na zawsze przez cz\u0142owieka pe\u0142ni\u0119 do\u015bwiadczenia bytu, wyobra\u017cany przez niego ju\u017c tylko jako mityczny stan, w kt\u00f3rym m\u00f3g\u0142 on \u2019zwi\u0105za\u0107 pocz\u0105tek z ko\u0144cem\u2019 (Hipokrates). Fallus to zatem innymi s\u0142owy \u2019symbol graniczny\u2019 ludzkiego bytu, na kt\u00f3ry obok konkretnej tre\u015bci wyobra\u017ceniowej sk\u0142ada si\u0119 czysto abstrakcyjne poj\u0119cie \u2019prawa \u017cycia i \u015bmierci\u2019. Poniewa\u017c za\u015b owo prawo z perspektywy ludzkiej sko\u0144czono\u015bci (a wi\u0119c z perspektywy do\u015bwiadczania przez cz\u0142owieka \u2019r\u00f3\u017cnicy seksualnej\u2019) jest niepoznawalne i niepoj\u0119te, misteryjnej inscenizacji fallusa w czasach staro\u017cytnej Grecji towarzyszy\u0142o – jak podkre\u015bla Lacan – pojawienie si\u0119 u zebranych \u2019demona wstydu\u2019\u201d30<\/sup><\/a>.<\/p>\n Diagram r\u00f3\u017cnicy seksualnej przedstawiony powy\u017cej \u2013 \u201eprzekre\u015blony\u201d podmiot umieszczony jest po stronie m\u0119skiej, jest wi\u0119c ju\u017c podmiotem okre\u015blonym seksualnie. Jak zauwa\u017ca Dybel \u201ejego seksualno\u015b\u0107 nie jest ju\u017c cech\u0105 ontologicznie wt\u00f3rn\u0105, ale pozostaje w istotnym zwi\u0105zku z jego \u2019podmiotowo\u015bci\u0105\u2019\u201d. Symbolika diagramu wskazuje na to, i\u017c \u201eseksualizacja\u201d podmiotu dotyczy jedynie podmiotu m\u0119skiego. O kobiecie Lacan nie wyra\u017ca si\u0119 jako o podmiocie, lecz jedynie u\u017cywa okre\u015ble\u0144: kobieta lub kobieta przekre\u015blona. Pozycj\u0119 kobiety jako podmiotu uniemo\u017cliwia umieszczenie w polu m\u0119skim symbolu podmiotu. Wed\u0142ug Kartezjusza podmiot mo\u017ce by\u0107 tylko jeden \u2013 ten, kt\u00f3ry patrzy na \u015bwiat, zastanawia si\u0119. Pozostali mog\u0105 by\u0107 jedynie hipotetycznie za\u0142o\u017ceni jako podmioty. Podobnie wygl\u0105da sytuacja podmiotu kobiecego w teorii Lacana, kobieta o ile jest podmiotem, to jest nim hipotetycznie. Wynika to poniek\u0105d z pozycji z jakiej teoria ta zosta\u0142a stworzona, pozycji m\u0119skiego podmiotu, dla kt\u00f3rego kobieta jest mu ca\u0142kiem obca.<\/p>\n Poj\u0119cie podmiotu rozumiane po kartezja\u0144sku implikuje bycie o\u015brodkiem, podstaw\u0105 wszelkich relacji z innymi. Jego ontologicznie uprzywilejowana pozycja wobec tego, co napotyka na zewn\u0105trz siebie jest wi\u0119c oczywista. Lacan w odr\u00f3\u017cnieniu do tradycji kartezja\u0144skiej \u201enadaje poj\u0119ciu podmiotu ca\u0142kiem nowe znaczenie pojmuj\u0105c go przede wszystkim jako swego rodzaju puste miejsce i funkcj\u0119 wpisan\u0105 w sam\u0105 struktur\u0119 j\u0119zyka (poziomu symbolicznego), to zarazem bezwiednie dzieli z t\u0105 tradycj\u0105 pewne istotne \u2019metafizyczne\u2019 implikacje i ograniczenia zwi\u0105zane z tym poj\u0119ciem\u201d.<\/p>\n Ograniczeniem tym jest z pewno\u015bci\u0105 uto\u017csamienie podmiotu z podmiotem m\u0119skim i w konsekwencji, niemo\u017cliwo\u015b\u0107 wpisania kobiety jako podmiotu w diagram r\u00f3\u017cnicy seksualnej. By\u0107 mo\u017ce ograniczenie to dotyczy ca\u0142ej naszej kultury, w kt\u00f3rej o kobietach wypowiadano si\u0119 do tej pory wy\u0142\u0105cznie z perspektywy m\u0119skiego podmiotu, a one same je\u015bli ju\u017c zabiera\u0142y g\u0142os, to z perspektywy pozycji kt\u00f3r\u0105 narzuci\u0142 im m\u0119ski podmiot.<\/p>\n 1<\/a> M. Bakke, Cia\u0142o otwarte<\/i>. Filozoficzne reinterpretacje kulturowych wizji cielesno\u015bci<\/i>, s. 14, 15.<\/p>\n<\/div>\n 2<\/a> A. Jakubowska, Na marginesach lustra. Cia\u0142o kobiece w pracach polskich artystek<\/i>, UNIWERSITAS, Krak\u00f3w 2002, s. 21.<\/p>\n<\/div>\n 3<\/a> Tam\u017ce, s. 22.<\/p>\n<\/div>\n 4<\/a> J.-L. Nancy, Corpus<\/i>, t\u0142um. M. Kwietniewska, s\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2002, s. 22.<\/p>\n 5<\/a> A. Jakubowska, Cia\u0142o kobiece w pracach polskich artystek wsp\u00f3\u0142czesnych (praca doktorska) UAM, Pozna\u0144 1999, s. 13.<\/p>\n<\/div>\n 6<\/a> M. Bakke, Cia\u0142o otwarte<\/i>. Filozoficzne reinterpretacje kulturowych wizji cielesno\u015bci<\/i>, s. 15.<\/p>\n<\/div>\n 7<\/a> Malcolm Bowie, <\/span>Lacan<\/i><\/span>, Londyn 1991, s. 91. <\/span>Cyt. Za: A. Jakubowska, Na marginesach lustra. Cia\u0142o kobiece w pracach polskich artystek<\/i>, s. 24.<\/p>\n<\/div>\n 8<\/a> M. Bakke, Cia\u0142o otwarte. Filozoficzne reinterpretacje kulturowych wizji cielesno\u015bci,<\/i> s. 36.<\/p>\n<\/div>\n 9<\/a> Tam\u017ce, s. 37.<\/p>\n<\/div>\n 10<\/a> Tam\u017ce, s. 19, 20.<\/p>\n<\/div>\n 11<\/a> A. Jakubowska, Na marginesach lustra. Cia\u0142o kobiece w pracach polskich artystek<\/i>, s. 24.<\/p>\n<\/div>\n 12<\/a> E. Grosz, <\/span>Psychoanalysis and the Imaginary Body<\/i><\/span>, w: <\/span>Feminist Subjects, Multi-media. Cultural Methodologies<\/i><\/span>, red. P. Florence i D. Reynolds, Manchester-Nowy Jork 1995, s. 190. <\/span>Cyt. Za: Jakubowska, Na marginesach lustra. Cia\u0142o kobiece w pracach polskich artystek<\/i>, s. 24.<\/p>\n<\/div>\n 13<\/a> M. Bakke, Cia\u0142o otwarte<\/i>, Filozoficzne reinterpretacje kulturowych wizji cielesno\u015bci,<\/i> s. 20.<\/p>\n<\/div>\n 14<\/a> W. Godzic, Cia\u0142o na ekranie i poza ekranem<\/i>, s. 120.<\/p>\n<\/div>\n 15<\/a> A. Jakubowska, Na marginesach lustra. Cia\u0142o kobiece w pracach polskich artystek<\/i>, s. 25.<\/p>\n<\/div>\n 16<\/a> P. Dybel, Kategoria p\u0142ci w psychoanalizie Lacana<\/i>, (w:) http:\/\/lacan.pl\/spip.php?article16<\/u><\/span><\/p>\n<\/div>\n 17<\/a> Cyt. za: L. Magnone, Rewolucja psychotyk\u00f3w, czyli co zosta\u0142o z Lacana w Queer Theory? <\/i>(w:) http:\/\/lacan.pl\/spip.php?article15<\/p>\n<\/div>\n 18<\/a> A. Jakubowska, Na marginesach lustra. Cia\u0142o kobiece w pracach polskich artystek<\/i>, s. 25, 26.<\/p>\n<\/div>\n 19<\/a> A. Jakubowska, Cia\u0142o kobiece w pracach polskich artystek wsp\u00f3\u0142czesnych<\/i>, s. 16.<\/p>\n<\/div>\n 20<\/a> E. Grosz, Psychoanalysis and the Imaginary Body<\/i>, Cyt. za: A. Jakubowska, Cia\u0142o kobiece w pracach polskich artystek wsp\u00f3\u0142czesnych<\/i>. s. 17.<\/p>\n<\/div>\n 21<\/a> L. Magnone, Rewolucja psychotyk\u00f3w, czyli co zosta\u0142o z Lacana w Queer Theory?<\/i><\/p>\n<\/div>\n 22<\/a> Zob. M. Obr\u0119bska, W poszukiwaniu ukrytej struktury. Semiotyka wobec problemu nie\u015bwiadomo\u015bci<\/i>, WYDAWNICTWO FUNDACJI HUMANORIA Pozna\u0144 2002, s. 64.<\/p>\n<\/div>\n 23<\/a> M. Obr\u0119bska, W poszukiwaniu ukrytej struktury. Semiotyka wobec problemu nie\u015bwiadomo\u015bci<\/i>, s. 65.<\/p>\n<\/div>\n 24<\/a> L. Magnone, Rewolucja psychotyk\u00f3w, czyli co zosta\u0142o z Lacana w Queer Theory?<\/i><\/p>\n<\/div>\nPodmiot wcielony<\/h2>\n
Prymat Symbolicznego<\/h2>\n
![\"\"](\"https:\/\/psychologuj.pl\/psychoterapia\/wp-content\/uploads\/Lacan-formula.png\")
<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/psychologuj.pl\/psychoterapia\/wp-content\/uploads\/Lacan-meski-zenski.png\")
<\/p>\nDiagram r\u00f3\u017cnicy seksualnej<\/h2>\n
![\"\"](\"https:\/\/psychologuj.pl\/psychoterapia\/wp-content\/uploads\/Lacan-diagram.png\")
<\/p>\nFunkcja falliczna<\/h2>\n