{"id":231,"date":"2023-09-07T20:24:53","date_gmt":"2023-09-07T18:24:53","guid":{"rendered":"https:\/\/psychologuj.pl\/?p=231"},"modified":"2026-05-25T08:16:57","modified_gmt":"2026-05-25T06:16:57","slug":"transteoretyczny-model-zmiany","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/psychologuj.pl\/psychoterapia\/transteoretyczny-model-zmiany\/","title":{"rendered":"Transteoretyczny Model Zmiany"},"content":{"rendered":"

Jednym z modeli w ramach podej\u015bcia transteoretycznego jest transteoretyczny model zmiany zachowa\u0144<\/strong> opracowany przez Jamesa Prochask\u0119 i Carlo DiClemente w latach 80. XX wieku. W roku 1982 ci dwaj badacze zaproponowali model, kt\u00f3ry opisuje proces zmiany niepo\u017c\u0105danych zachowa\u0144 i nawyk\u00f3w jako sekwencj\u0119 etap\u00f3w, kt\u00f3re osoba przechodzi w drodze do uzyskania trwa\u0142ej zmiany. Model zmiany Prochaski i DiClemente skupia si\u0119 na zmianach zachowa\u0144 zwi\u0105zanych z uzale\u017cnieniami<\/a> (zosta\u0142 opracowany w efekcie do\u015bwiadcze\u0144 w pracy z osobami uzale\u017cnionymi<\/a>), ale mo\u017ce by\u0107 stosowany w kontek\u015bcie wielu innych problem\u00f3w behawioralnych. Model ten integruje elementy r\u00f3\u017cnych teorii psychologicznych i socjologicznych, st\u0105d nazwa „transteoretyczny”. Model ten sk\u0142ada si\u0119 z sze\u015bciu g\u0142\u00f3wnych etap\u00f3w.<\/p>\n

Transteoretyczny model zmiany – etapy<\/h2>\n

Prekontemplacja problemu<\/h3>\n

W tym etapie osoba nie jest \u015bwiadoma, \u017ce istnieje problem z jej zachowaniem, nie ma \u015bwiadomo\u015bci potrzeby zmiany lub nie ma motywacji do zmiany. Osoba znajduj\u0105ca si\u0119 w fazie prekontemplacji cz\u0119sto bagatelizuje lub neguje problem i nie my\u015bli o zmianie swojego zachowania w najbli\u017cszej przysz\u0142o\u015bci (najbli\u017csze 6 miesi\u0119cy). Osoby na tym etapie\u00a0zazwyczaj nie doceniaj\u0105 zalet mog\u0105cych pojawi\u0107 si\u0119 w efekcie zmiany: bagatelizuj\u0105 problemy i cz\u0119sto nie s\u0105 \u015bwiadomi pope\u0142niania jakichkolwiek b\u0142\u0119d\u00f3w.<\/p>\n

W fazie prekontemplacji osoba nie jest gotowa na zmian\u0119 i nie uznaje jej za konieczn\u0105 we w\u0142asnym \u017cyciu. Sugerowanie zmiany lub informowanie o ryzyku zwi\u0105zanym z jej zachowaniem spotyka si\u0119 z oporem i cz\u0119\u015bciej gotowa jest twierdzi\u0107, \u017ce to otoczenie powinno si\u0119 dostosowa\u0107, a nie ona. Ludzie w tym stadium czuj\u0105 si\u0119 bezsilni i bezradni, cz\u0119sto wybieraj\u0105c pozostanie w obecnej sytuacji, aby unikn\u0105\u0107 ryzyka niepowodzenia. U\u017cywaj\u0105 mechanizm\u00f3w obronnych, takich jak zaprzeczenie, umniejszanie, racjonalizacja, projekcja i obwinianie, aby odwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 od problemu oraz przerzuci\u0107 odpowiedzialno\u015b\u0107 na czynniki zewn\u0119trzne, takie jak wp\u0142yw spo\u0142ecze\u0144stwa, rodziny, z\u0142e geny czy pech, kt\u00f3re s\u0105 poza jej kontrol\u0105.<\/p>\n

Terapeuta<\/a> w tym etapie ma za zadanie budzi\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107 i u\u015bwiadamia\u0107 osob\u0119 na temat negatywnych konsekwencji jej zachowania. Osoby na tym etapie s\u0105 zach\u0119cane do my\u015blenia o zaletach zmiany swojego niezdrowego zachowania i odczuwania emocji zwi\u0105zanych z wp\u0142ywem ich negatywnego zachowania na innych.<\/p>\n

Kontemplacja i rozpoznanie problemu<\/h3>\n

W etapie kontemplacji osoba zaczyna rozwa\u017ca\u0107, \u017ce jej zachowanie mo\u017ce by\u0107 problemem i zaczyna u\u015bwiadamia\u0107 sobie konsekwencje swojego dzia\u0142ania. Osoba w tym etapie rozwa\u017ca, czy warto podj\u0105\u0107 kroki w kierunku zmiany, ale mo\u017ce by\u0107 niepewna i ambiwalentna, co do podj\u0119cia dzia\u0142a\u0144, zaczyna jednak rozwa\u017ca\u0107 wprowadzenie zmiany i zdaje sobie spraw\u0119 z jej potencjalnej konieczno\u015bci<\/p>\n

Na etapie kontemplacji osoby planuj\u0105 rozpocz\u0105\u0107 zdrowe zachowania w ci\u0105gu najbli\u017cszych 6 miesi\u0119cy. Cho\u0107 s\u0105 bardziej \u015bwiadome korzy\u015bci wynikaj\u0105cych ze zmiany, dostrzegaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c liczne wady podj\u0119cia decyzji o zmianie, co powoduje ambiwalencj\u0119 i mo\u017ce op\u00f3\u017ania\u0107 podj\u0119cie dzia\u0142a\u0144. W tym stadium ludzie zastanawiaj\u0105 si\u0119, jakimi osobami mogliby si\u0119 sta\u0107, gdyby zmienili swoje zachowanie, a inspiracj\u0119 czerpi\u0105 od os\u00f3b prowadz\u0105cych zdrowy tryb \u017cycia. Jest to etap poszerzania samo\u015bwiadomo\u015bci i stopniowego pojawiania si\u0119 ukierunkowane na cel my\u015blenia. Terapeuta w tym etapie pomaga osobie zrozumie\u0107 zalety zmiany i rozwa\u017cy\u0107 opcje, a osoby z jej otoczenia mog\u0105 skutecznie wp\u0142ywa\u0107 i pomaga\u0107 w tej fazie, zach\u0119caj\u0105c do pracy nad pozbyciem si\u0119 niepo\u017c\u0105danych zachowa\u0144. Ta faza charakteryzuje si\u0119 du\u017c\u0105 konfliktowo\u015bci\u0105, bo z jednej strony pojawia si\u0119 ju\u017c u\u015bwiadomiona potrzeba zmiany, a z drugiej op\u00f3r i l\u0119k przed ni\u0105, w efekcie czego etap ten mo\u017ce trwa\u0107 nawet kilka lat.<\/p>\n

Przygotowanie<\/h3>\n

Osoby na etapie przygotowania s\u0105 gotowe do podj\u0119cia dzia\u0142a\u0144 w ci\u0105gu najbli\u017cszych 30 dni. Podejmuj\u0105 ma\u0142e kroki, kt\u00f3re mog\u0105 pom\u00f3c w uczynieniu zdrowego zachowania cz\u0119\u015bci\u0105 ich \u017cycia, na przyk\u0142ad informuj\u0105 przyjaci\u00f3\u0142 i rodzin\u0119 o swoich zamiarach zmiany. Na tym etapie wa\u017cne jest, aby zach\u0119ca\u0107 osoby do szukania wsparcia u przyjaci\u00f3\u0142 i dzielenia si\u0119 z nimi swoimi planami dotycz\u0105cymi zmiany zachowania. Powinny one r\u00f3wnie\u017c zastanawia\u0107 si\u0119, jak b\u0119d\u0105 si\u0119 czu\u0142y, kiedy b\u0119d\u0105 prowadzi\u0107 zdrowszy tryb \u017cycia. G\u0142\u00f3wn\u0105 obaw\u0105 w tej fazie jest mo\u017cliwo\u015b\u0107 pora\u017cki po podj\u0119ciu dzia\u0142a\u0144. Osoby ucz\u0105 si\u0119, \u017ce im lepiej s\u0105 przygotowane, tym wi\u0119ksze maj\u0105 szanse na sukces.<\/p>\n

Osoby znajduj\u0105ce si\u0119 na tym etapie s\u0105 ju\u017c gotowe na zmian\u0119 i planuj\u0105 wkr\u00f3tce j\u0105 wprowadzi\u0107 lub ju\u017c podj\u0119\u0142y wst\u0119pne dzia\u0142ania w tym kierunku. Jest to czas na opracowanie szczeg\u00f3\u0142owych plan\u00f3w, dokonanie poprawek oraz zdobywanie praktycznych umiej\u0119tno\u015bci. Przechodz\u0105 od decyzji i gromadzenia informacji do konkretnych krok\u00f3w.\u00a0Przygotowanie to etap rozwiewania wszelkich w\u0105tpliwo\u015bci i opanowywania schemat\u00f3w dzia\u0142ania, pozwalaj\u0105cy na p\u0142ynne przej\u015bcie od „chc\u0119 zrobi\u0107” do „robi\u0119” z odpowiednim planem „jak to zrobi\u0107”.<\/p>\n

Dzia\u0142ania zmierzaj\u0105ce do uzyskania zmiany<\/h3>\n

W etapie dzia\u0142ania osoba podejmuje konkretne kroki w kierunku zmiany zachowania. Jest to etap wymagaj\u0105cy najwi\u0119kszego zaanga\u017cowania czasu i energii: to jest najbardziej widoczna faza procesu zmiany, w kt\u00f3rej osoba anga\u017cuje si\u0119 w dzia\u0142ania maj\u0105ce na celu rozwi\u0105zanie problemu. Terapeuta pomaga w opracowaniu planu dzia\u0142ania, uczy skutecznych strategii i monitoruje post\u0119py.<\/p>\n

Osoby na tym etapie zmieni\u0142y swoje zachowanie w ci\u0105gu ostatnich 6 miesi\u0119cy i musz\u0105 nadal wk\u0142ada\u0107 wysi\u0142ek aby kontynuowa\u0107 proces zachodzenia zmiany. Musz\u0105 nauczy\u0107 si\u0119 wzmacnia\u0107 swoje zaanga\u017cowanie w zmian\u0119 i zwalcza\u0107 ch\u0119\u0107 wycofania si\u0119. W tej fazie osoby ucz\u0105 si\u0119 technik utrzymania zobowi\u0105za\u0144, takich jak zast\u0119powanie niezdrowych zachowa\u0144 pozytywnymi, nagradzanie si\u0119 za post\u0119py oraz unikanie ludzi i sytuacji, kt\u00f3re mog\u0105 prowadzi\u0107 do powrotu starych nawyk\u00f3w. Zmieniaj\u0105 stare nawyki i przyjmuj\u0105 nowe, co jest zauwa\u017calne dla otoczenia.<\/p>\n

W tym etapie osoba kszta\u0142tuje swoje nowe zachowanie, unikaj\u0105c sytuacji wyzwalaj\u0105cych, kontroluj\u0105c swoje otoczenie, aktywnie odwracaj\u0105c uwag\u0119 od pokus i znajduj\u0105c zdrowe alternatywy. Wdra\u017ca wszystkie te strategie, do kt\u00f3rych wcze\u015bniej si\u0119 przygotowywa\u0142a. Dzia\u0142anie jednak nie jest pierwszym ani ostatnim krokiem w procesie zmiany, poniewa\u017c zmiana nie ko\u0144czy si\u0119 wraz z podj\u0119ciem dzia\u0142ania.<\/p>\n

Utrzymanie (generalizacja zmiany poza warunki leczenia)<\/h3>\n

W ostatnim etapie nast\u0119puje generalizacja zmiany poza warunki leczenia – osoba pracuje nad utrzymaniem osi\u0105gni\u0119tych zmian poza kontekstem psychoterapii. To oznacza, \u017ce nowe zachowanie staje si\u0119 trwa\u0142ym nawykiem, a osoba jest mniej nara\u017cona na nawroty do starego zachowania. Osoby na etapie utrzymania zmieni\u0142y swoje zachowanie ponad 6 miesi\u0119cy temu. Wa\u017cne jest, aby mia\u0142y \u015bwiadomo\u015b\u0107 sytuacji, kt\u00f3re mog\u0105 prowokowa\u0107 je do powrotu do niezdrowych nawyk\u00f3w, szczeg\u00f3lnie w momentach stresu. Osoba na tym etapie aktywnie pracuje nad utrzymaniem nowych nawyk\u00f3w i zapobieganiem nawrotom.<\/p>\n

Terapeuta wspiera osob\u0119 w utrzymywaniu zmiany i radzeniu sobie z ewentualnymi trudno\u015bciami. Zaleca si\u0119 aby osoby w tej fazie szuka\u0142y wsparcia u przyjaci\u00f3\u0142, sp\u0119dza\u0142y czas z lud\u017ami prowadz\u0105cymi zdrowy tryb \u017cycia i anga\u017cowa\u0142y si\u0119 w zdrowe aktywno\u015bci, takie jak \u0107wiczenia i techniki relaksacyjne, aby w ten spos\u00f3b radzi\u0107 sobie ze stresem zamiast wraca\u0107 do dawnych, niezdrowych zachowa\u0144.<\/p>\n

Kluczowe jest wzmacnianie osi\u0105gni\u0119\u0107 z poprzednich etap\u00f3w i unikanie wpadek. Samo zaprzestanie niepo\u017c\u0105danego zachowania nie wystarczy; konieczne jest utrwalanie nowych dzia\u0142a\u0144. Ignorowanie znaczenia fazy utrzymania mo\u017ce prowadzi\u0107 do os\u0142abienia zaanga\u017cowania i nawrot\u00f3w. Sukces w tej fazie wymaga konsekwentnego, d\u0142ugotrwa\u0142ego wysi\u0142ku, cierpliwo\u015bci, wytrwa\u0142o\u015bci i zaanga\u017cowania.<\/p>\n

Optymaln\u0105 z punktu widzenia tego modelu jest sytuacja, kiedy osoba zmienia si\u0119 na tyle, \u017ce nie czuje nawet pokusy, aby wr\u00f3ci\u0107 do starych nawyk\u00f3w, a problematyczne zachowania znikaj\u0105 i przestaje stanowi\u0107 zagro\u017cenie. Osoba rozpoznaje wczesne sygna\u0142y ostrzegawcze nawrotu i radzi sobie z nimi bez wi\u0119kszych problem\u00f3w.<\/p>\n

Nawr\u00f3t<\/h3>\n

Nawr\u00f3t to sytuacja dotycz\u0105ca os\u00f3b, kt\u00f3re skutecznie rzuci\u0142y palenie, za\u017cywanie narkotyk\u00f3w lub alkoholu, a nast\u0119pnie powr\u00f3ci\u0142y do tych niezdrowych zachowa\u0144. Szczeg\u00f3lnie nara\u017cone na ryzyko nawrotu s\u0105 osoby, kt\u00f3re pr\u00f3buj\u0105 pozby\u0107 si\u0119 silnie uzale\u017cniaj\u0105cych nawyk\u00f3w, takich jak palenie, narkotyki czy alkohol. Osi\u0105gni\u0119cie d\u0142ugoterminowej zmiany zachowania cz\u0119sto wymaga ci\u0105g\u0142ego wsparcia od cz\u0142onk\u00f3w rodziny, terapeut\u00f3w, lekarzy lub innych \u017ar\u00f3de\u0142 \u015brodowiskowego wsparcia. Pomocna mo\u017ce by\u0107 tak\u017ce literatura i inne zasoby, kt\u00f3re wspieraj\u0105 w unikaniu wyst\u0105pienia nawrot\u00f3w.<\/p>\n

Stadium utrzymania\u00a0 jest ostatecznym celem dla wszystkich podejmuj\u0105cych pr\u00f3b\u0119 zmiany. Jednak tylko nieliczne osoby osi\u0105gaj\u0105 ten bez przechodzenia nawrot\u00f3w. Proces zmiany cz\u0119sto jest trudny i chocia\u017c nawroty nie s\u0105 po\u017c\u0105dane, s\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 cyklu zmiany. Nawr\u00f3t mo\u017ce nast\u0105pi\u0107 po etapie kontemplacji, przygotowania lub dzia\u0142ania. Osoby do\u015bwiadczaj\u0105ce nawrot\u00f3w maj\u0105 szans\u0119 uczy\u0107 si\u0119 na swoich b\u0142\u0119dach i wyci\u0105ga\u0107 wnioski, lub mog\u0105 utkn\u0105\u0107 w poprzednich stadiach, obwiniaj\u0105c si\u0119 za niepowodzenia.<\/p>\n

Transteoretyczny model zmiany Prochaski i DiClemente<\/h2>\n

Transteoretyczny model zmiany zachowania to integracyjna teoria terapii, oceniaj\u0105ca gotowo\u015b\u0107 jednostki do podj\u0119cia zdrowszych zachowa\u0144 oraz oferuj\u0105ca strategie i procesy wspieraj\u0105ce t\u0119 zmian\u0119. Model sk\u0142ada si\u0119 z takich element\u00f3w jak: etapy zmiany, procesy zmiany, poziomy zmiany, poczucie w\u0142asnej skuteczno\u015bci i r\u00f3wnowaga decyzyjna. Transteoretyczny model zmiany znany jest tak\u017ce jako \u201emodel zmiany” lub \u201eetapami zmiany\u201d.<\/p>\n

Transteoretyczny model zmiany zachowania opisuje proces zmiany w sze\u015bciu g\u0142\u00f3wnych etapach: prekontemplacji, kontemplacji, przygotowania, dzia\u0142ania, utrzymania zmiany oraz mog\u0105cych pojawi\u0107 si\u0119 nawrot\u00f3w. Jest to u\u017cyteczne narz\u0119dzie dla terapeut\u00f3w do zrozumienia i wspierania pacjent\u00f3w w procesie osi\u0105gania po\u017c\u0105danej zmiany zachowa\u0144.<\/p>\n

Ko\u0142o zmiany<\/h2>\n

Model Prochaski i DiClemente nie jest procesem przebiegaj\u0105cym zawsze liniowo, a osoba mo\u017ce wielokrotnie przechodzi\u0107 przez r\u00f3\u017cne etapy, zw\u0142aszcza w przypadku nawrot\u00f3w lub trudno\u015bci w utrzymaniu zmiany. Model ten podkre\u015bla, \u017ce zmiana zachowania jest procesem stopniowym i \u017ce wsparcie terapeutyczne jest istotne na ka\u017cdym etapie. Model zmiany Prochaski i DiClemente wprowadza poj\u0119cie nawrotu jako potencjalnej cz\u0119\u015bci procesu zmiany. Nawr\u00f3t mo\u017ce wyst\u0105pi\u0107 na ka\u017cdym etapie poza prekontemplacj\u0105 i jest traktowany jako naturalna cz\u0119\u015b\u0107 procesu zmiany. Terapeuta pomaga osobie zrozumie\u0107 przyczyny nawrotu i opracowa\u0107 strategie radzenia sobie z nim.<\/p>\n\n\n

\n \n
\n \n
\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n \n
\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n<\/div>\n \n\n
\n Ocena 5\/5 - (6 g\u0142os\u00f3w) <\/div>\n <\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jednym z modeli w ramach podej\u015bcia transteoretycznego jest transteoretyczny model zmiany zachowa\u0144 opracowany przez Jamesa Prochask\u0119 i Carlo DiClemente w latach 80. XX wieku. W roku 1982 ci dwaj badacze zaproponowali model, kt\u00f3ry opisuje proces zmiany niepo\u017c\u0105danych zachowa\u0144 i nawyk\u00f3w jako sekwencj\u0119 etap\u00f3w, kt\u00f3re osoba przechodzi w drodze do uzyskania trwa\u0142ej zmiany. Model zmiany Prochaski i DiClemente skupia si\u0119 na zmianach zachowa\u0144 zwi\u0105zanych z uzale\u017cnieniami (zosta\u0142 opracowany w efekcie do\u015bwiadcze\u0144 w pracy z osobami uzale\u017cnionymi), ale mo\u017ce by\u0107 stosowany w kontek\u015bcie wielu innych problem\u00f3w behawioralnych. Model ten integruje elementy r\u00f3\u017cnych teorii psychologicznych i socjologicznych, st\u0105d nazwa „transteoretyczny”. Model ten sk\u0142ada … <\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1120,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-231","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-terapia"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/psychologuj.pl\/psychoterapia\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/231","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/psychologuj.pl\/psychoterapia\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/psychologuj.pl\/psychoterapia\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/psychologuj.pl\/psychoterapia\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/psychologuj.pl\/psychoterapia\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=231"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/psychologuj.pl\/psychoterapia\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/231\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1595,"href":"https:\/\/psychologuj.pl\/psychoterapia\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/231\/revisions\/1595"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/psychologuj.pl\/psychoterapia\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1120"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/psychologuj.pl\/psychoterapia\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=231"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/psychologuj.pl\/psychoterapia\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=231"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/psychologuj.pl\/psychoterapia\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=231"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}