Warunkowanie instrumentalne nazywane jest r\u00f3wnie\u017c warunkowaniem sprawczym lub warunkowaniem II typu. Jest to proces uczenia si\u0119, w trakcie kt\u00f3rego zachowanie jest modyfikowane w wyniku konsekwencji dzia\u0142a\u0144. Warunkowanie instrumentalne zosta\u0142o odkryte i opisane przez Jerzego Konorskiego w 1928 roku. Nast\u0119pnie mechanizm ten zosta\u0142 szczeg\u00f3\u0142owo opisany przez Burrhusa Frederica Skinnera, kt\u00f3ry rozwin\u0105\u0142 wcze\u015bniejsze badania Edwarda Thorndike\u2019a, tw\u00f3rcy prawa efektu. To w\u0142a\u015bnie Thorndike wprowadzi\u0142 poj\u0119cie prawa efektu, kt\u00f3re opisuje zwi\u0105zek pomi\u0119dzy zachowaniem, a jego konsekwencjami. W\u015br\u00f3d najbardziej znanych psycholog\u00f3w badaj\u0105cych ten temat znajduj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c Burrhus Frederic Skinner i Edward Tolman. Istota warunkowania sprawczego polega na modyfikowaniu cz\u0119stotliwo\u015bci wyst\u0119powania okre\u015blonych zachowa\u0144 poprzez stosowanie kar i nagr\u00f3d, kt\u00f3re wp\u0142ywaj\u0105 na prawdopodobie\u0144stwo wyst\u0105pienia danego zachowania.<\/p>\n
Zgodnie z teori\u0105 warunkowania instrumentalnego, je\u015bli okre\u015blone dzia\u0142anie prowadzi do nagrody lub pozytywnego wzmocnienia, to jego cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 wzrasta. Z kolei dzia\u0142ania skutkuj\u0105ce kar\u0105 lub negatywnymi konsekwencjami, staj\u0105 si\u0119 mniej prawdopodobne. Warunkowanie sprawcze opiera si\u0119 na dw\u00f3ch kluczowych mechanizmach: wzmocnieniu i karze. Wzmocnienie sprzyja zwi\u0119kszeniu prawdopodobie\u0144stwa powt\u00f3rzenia okre\u015blonego zachowania w przysz\u0142o\u015bci, natomiast kara zmniejsza szans\u0119 na jego ponowne wyst\u0105pienie. Oba te procesy mog\u0105 przyjmowa\u0107 form\u0119 pozytywn\u0105 (dodanie bod\u017aca) lub negatywn\u0105 (usuni\u0119cie bod\u017aca). Warunkowanie instrumentalne r\u00f3\u017cni si\u0119 od warunkowania klasycznego, w kt\u00f3rym ucz\u0105cy si\u0119 pe\u0142ni jedynie biern\u0105 rol\u0119.<\/p>\n
Proces ten opiera si\u0119 na kilku kluczowych elementach:<\/strong><\/p>\n Ma miejsce, gdy okre\u015blone zachowanie zostaje nagrodzone. Polega na dodaniu bod\u017aca przyjemnego (np. nagroda) po wykonaniu po\u017c\u0105danego zachowania, co zwi\u0119ksza prawdopodobie\u0144stwo jego powt\u00f3rzenia. Na przyk\u0142ad, uczniowi, kt\u00f3ry osi\u0105gn\u0105\u0142 wzorowe oceny, wr\u0119czane s\u0105 nagrody i sk\u0142adane gratulacje. Tego typu wzmocnienie zwi\u0119ksza prawdopodobie\u0144stwo, \u017ce dane zachowanie zostanie powt\u00f3rzone w przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n Wyst\u0119puje, gdy po okre\u015blonym zachowaniu eliminuje si\u0119 bodziec nieprzyjemny. Polega na usuni\u0119ciu bod\u017aca nieprzyjemnego (np. unikni\u0119cie kary) w wyniku okre\u015blonego dzia\u0142ania. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 otwarcie parasola podczas deszczu w celu unikni\u0119cia zmokni\u0119cia. Podobnie jak wzmocnienie pozytywne, wzmocnienie negatywne zwi\u0119ksza prawdopodobie\u0144stwo powt\u00f3rzenia danego zachowania.<\/p>\n Zachodzi, gdy po konkretnym zachowaniu wprowadzany jest bodziec nieprzyjemny.\u00a0 Polega na dodaniu bod\u017aca nieprzyjemnego (np. upomnienie) w celu zmniejszenia cz\u0119stotliwo\u015bci danego zachowania. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 otrzymanie mandatu za jazd\u0119 z nadmiern\u0105 pr\u0119dko\u015bci\u0105. Kara pozytywna ma na celu zmniejszenie cz\u0119stotliwo\u015bci danego zachowania.<\/p>\n Polega na odebraniu nagrody lub przyjemno\u015bci po niew\u0142a\u015bciwym zachowaniu. Odebranie bod\u017aca przyjemnego (np. zabranie zabawki) w odpowiedzi na niepo\u017c\u0105dane zachowanie dzia\u0142a zniech\u0119caj\u0105co i zmniejsza prawdopodobie\u0144stwo powt\u00f3rzenia zachowania. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 zabranie dziecku zabawki za nieodpowiednie zachowanie.<\/p>\n Brak konsekwencji, kt\u00f3ry prowadzi do zaniku okre\u015blonego zachowania.<\/p>\n W edukacji<\/strong><\/p>\n Uczniowie ucz\u0105 si\u0119, \u017ce dobre wyniki w nauce prowadz\u0105 do pochwa\u0142 lub nagr\u00f3d (np. wysokie oceny, dyplomy), co motywuje ich do dalszego wysi\u0142ku. Z kolei z\u0142e zachowanie w klasie mo\u017ce skutkowa\u0107 nagan\u0105, co zniech\u0119ca do jego powtarzania.<\/p>\n W pracy<\/strong><\/p>\n Pracownik otrzymuje premi\u0119 finansow\u0105 za przekroczenie oczekiwa\u0144 lub osi\u0105gni\u0119cie wysokich wynik\u00f3w sprzeda\u017cy, co wzmacnia jego zaanga\u017cowanie. Z drugiej strony, sp\u00f3\u017anienia mog\u0105 prowadzi\u0107 do potr\u0105cenia z pensji, co dzia\u0142a jako kara negatywna.<\/p>\n W wychowaniu dzieci<\/strong><\/p>\n Dziecko, kt\u00f3re sprz\u0105ta pok\u00f3j, otrzymuje deser (wzmocnienie pozytywne), co zach\u0119ca je do dalszego dbania o porz\u0105dek. Gdy jednak bije rodze\u0144stwo, rodzice mog\u0105 odebra\u0107 mu dost\u0119p do ulubionej gry (kara negatywna), co ma zmniejszy\u0107 cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 takiego zachowania.<\/p>\n W szkoleniu zwierz\u0105t<\/strong><\/p>\n Pies, kt\u00f3ry siada na komend\u0119, dostaje smako\u0142yk (wzmocnienie pozytywne). Je\u015bli skacze na ludzi, mo\u017ce zosta\u0107 zignorowany (wygaszanie) lub delikatnie skarcony g\u0142osem (kara pozytywna).<\/p>\n W codziennym \u017cyciu<\/strong><\/p>\n Osoba, kt\u00f3ra regularnie \u0107wiczy na si\u0142owni, odczuwa popraw\u0119 zdrowia i samopoczucia (wzmocnienie pozytywne). Z kolei unikanie p\u0142acenia rachunk\u00f3w prowadzi do naliczania odsetek (kara pozytywna).<\/p>\n Warunkowanie instrumentalne znajduje zastosowanie w terapii behawioralnej, m.in. w pracy z osobami z zaburzeniami zachowania, autyzmem czy uzale\u017cnieniami. Przyk\u0142adem jest stosowanie token\u00f3w jako wzmocnie\u0144 pozytywnych, kt\u00f3re mo\u017cna wymienia\u0107 na nagrody.<\/p>\n\n\nWzmocnienie pozytywne<\/h3>\n
Wzmocnienie negatywne<\/h3>\n
Kara pozytywna<\/h3>\n
Kara negatywna<\/h3>\n
Wygaszanie<\/h3>\n
Przyk\u0142ady warunkowania instrumentalnego<\/h2>\n
Zastosowanie warunkowania instrumentalnego w terapii<\/h2>\n