Inteligencja jest z\u0142o\u017con\u0105 i wielowymiarow\u0105 cech\u0105 umys\u0142ow\u0105, kt\u00f3ra obejmuje zdolno\u015b\u0107 do my\u015blenia, rozumowania, uczenia si\u0119, rozwi\u0105zywania problem\u00f3w, adaptacji do nowych sytuacji i przystosowania si\u0119 do zmieniaj\u0105cego si\u0119 \u015brodowiska, w decyduj\u0105cym stopniu wp\u0142ywaj\u0105ca na poziom przystosowaniu do \u017cycia. Jest to zdolno\u015b\u0107 jednostki do skutecznego korzystania z posiadanej wiedzy i umiej\u0119tno\u015bci w celu osi\u0105gania cel\u00f3w i radzenia sobie w r\u00f3\u017cnych sytuacjach. Inteligencja jest jedn\u0105 z najbardziej fascynuj\u0105cych i wieloaspektowych cech psychicznych b\u0119d\u0105c\u0105 przedmiotem zainteresowania g\u0142\u00f3wnie psychologii i nauk kognitywnych. Inteligencja to zdolno\u015b\u0107 logicznego my\u015blenia oraz efektywnego radzenia sobie w otaczaj\u0105cym nas \u015brodowisku poprzez rozwi\u0105zywanie problem\u00f3w w spos\u00f3b konstruktywny i tw\u00f3rczy. Obejmuje ona r\u00f3\u017cnorodne aspekty zdolno\u015bci intelektualnych, jak r\u00f3wnie\u017c umiej\u0119tno\u015bci emocjonalne, motywacyjne oraz spo\u0142eczne.<\/p>\n
Jedna z pierwszych pr\u00f3b naukowego zdefiniowania czym jest inteligencja mia\u0142a miejsce w roku 1921 na \u0142amach Journal of Educational Psychology<\/em> i by\u0142a efektem syntetycznego uj\u0119cia wypowiedzi kilkunastu psycholog\u00f3w poproszonych o udzielenie odpowiedzi na to pytanie. Mo\u017cliwo\u015b\u0107 uczenia si\u0119 na podstawie do\u015bwiadcze\u0144 oraz zdolno\u015b\u0107 do przystosowania si\u0119 to otaczaj\u0105cego \u015brodowiska, by\u0142y najcz\u0119\u015bciej wymienianymi dystynktywnymi cechami inteligencji. Sternberg i Berg dokonuj\u0105c rewizji tego uj\u0119cia w oku 1986 uzupe\u0142ni\u0142 definiowanie inteligencji o jeszcze jeden czynnik – metapoznanie – czyli umiej\u0119tno\u015b\u0107 kontrolowania i regulowania w\u0142asnych proces\u00f3w poznawczych. Badacze jednocze\u015bnie podj\u0119li si\u0119 krytycznej analizy tej koncepcji, konkluduj\u0105c, \u017ce w wi\u0119kszym stopniu definiuje ona zachowania uznawane za inteligentne ni\u017c abstrakcyjne poj\u0119cie inteligencji<\/strong>. Zgodnie z tym punktem widzenia, przyczynami inteligentnych zachowa\u0144 jest umiej\u0119tno\u015b\u0107 w\u0142\u0105czania wiedzy p\u0142yn\u0105cej z w\u0142asnych do\u015bwiadcze\u0144 w aktualnie podejmowanych dzia\u0142aniach zwi\u0105zana z refleksyjno\u015bci\u0105 oraz umiej\u0119tno\u015bci\u0105 kontrolowania proces\u00f3w my\u015blowych, co wywo\u0142uje skutek w postaci poziomu przystosowania do \u015brodowiska.<\/p>\n Definicja inteligencji mo\u017ce si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0107 w zale\u017cno\u015bci od teorii i perspektyw badawczych. Na og\u00f3\u0142 inteligencja jest definiowana jako zdolno\u015b\u0107 do my\u015blenia, uczenia si\u0119, rozumowania, rozwi\u0105zywania problem\u00f3w oraz przystosowania si\u0119 do zmieniaj\u0105cych si\u0119 warunk\u00f3w \u015brodowiskowych.\u00a0Istnieje wiele r\u00f3\u017cnych teorii inteligencji<\/a>, kt\u00f3re k\u0142ad\u0105 nacisk na r\u00f3\u017cne aspekty tego poj\u0119cia jak r\u00f3wnie\u017c r\u00f3\u017cne podej\u015bcia do procesu badania inteligencji, takich jak teoria og\u00f3lnych czynnik\u00f3w inteligencji (np. teoria Charlesa Spearmana), teoria wielorakich inteligencji (np. teoria Howarda Gardnera) czy teoria inteligencji emocjonalnej<\/a> (np. teoria Petera Saloveya i Johna Mayera). Wyja\u015bnieniem kwestii mnogo\u015bci stanowisk je\u015bli chodzi o pr\u00f3b\u0119 zdefiniowania poj\u0119cia inteligencji mo\u017ce by\u0107 b\u0142\u0105d logiczny le\u017c\u0105cy u podstaw tego przedsi\u0119wzi\u0119cia – hipostazowanie (uprzedmiotowienie), czyli przypisywanie cechy realnego istnienia poj\u0119ciom abstrakcyjnym.<\/p>\n Mimo \u017ce istnieje wiele r\u00f3\u017cnych teorii, wi\u0119kszo\u015b\u0107 badaczy zgadza si\u0119, \u017ce inteligencja jest z\u0142o\u017conym i wielowymiarowym konstruktem, kt\u00f3ry obejmuje wiele r\u00f3\u017cnych aspekt\u00f3w umys\u0142u przejawiaj\u0105cych si\u0119 jako r\u00f3\u017cnego rodzaju zdolno\u015bci<\/strong>. Jednak ze wzgl\u0119du na r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 stanowisk i definicji inteligencji problematyczne jest wskazanie wy\u0142\u0105cznie jednego procesu lub mechanizmu psychicznego, do kt\u00f3rego mo\u017cna by zredukowa\u0107 poj\u0119cie inteligencji. Teoria inteligencji og\u00f3lnej zaproponowana przez Charlesa Spearmana, kt\u00f3ra zak\u0142ada istnienie jednego og\u00f3lnego czynnika inteligencji, kt\u00f3ry stanowi podstaw\u0119 dla wszystkich innych zdolno\u015bci poznawczych. W teorii og\u00f3lnych czynnik\u00f3w inteligencji, inteligencj\u0119 postrzega si\u0119 jako jedno uog\u00f3lnione zdolno\u015bciowe poj\u0119cie, kt\u00f3re jest mierzalne za pomoc\u0105 test\u00f3w inteligencji. Teoria wielorakich inteligencji zak\u0142ada z kolei, \u017ce istnieje wiele r\u00f3\u017cnych rodzaj\u00f3w inteligencji, takich jak lingwistyczna, matematyczno-logiczna, muzyczna, kinestetyczna, interpersonalna i intrapersonalna, z kt\u00f3rych ka\u017cda mo\u017ce by\u0107 rozwini\u0119ta w r\u00f3\u017cnym stopniu u jednostki.<\/p>\n Jednym z badaczy akcentuj\u0105cych brak zgodno\u015bci \u015brodowiska naukowego w kwestii rozumienia czym jest inteligencja jest Jan Strelau (1997). Zauwa\u017cy\u0142 on, \u017ce tym co w zasadzie r\u00f3\u017cni konkurencyjne modele teoretyczne, to funkcje intelektualne, kt\u00f3re ka\u017cde z podej\u015b\u0107 okre\u015bla jako podstawowe. Strelau proponuje usystematyzowanie dotychczasowych rozwa\u017ca\u0144 na temat inteligencji dochodz\u0105c do wniosku, \u017ce najcz\u0119\u015bciej jest rozumiana jako:<\/p>\n W psychologii wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 r\u00f3\u017cne rodzaje inteligencji, takie jak inteligencja emocjonalna i inteligencja spo\u0142eczna, kt\u00f3re wsp\u00f3lnie tworz\u0105 kompleksowy obraz naszych zdolno\u015bci poznawczych i adaptacyjnych. Jedn\u0105 z najbardziej wp\u0142ywowych teorii jest teoria wielorakich inteligencji Howarda Gardnera, kt\u00f3ra wyr\u00f3\u017cnia kilka r\u00f3\u017cnych rodzaj\u00f3w inteligencji, takich jak lingwistyczna, logiczno-matematyczna, przestrzenna, muzyczna, kinestetyczno-cielesna, interpersonalna i intrapersonalna.<\/p>\n R\u00f3\u017cnice indywidualne w zakresie inteligencji s\u0105 widoczne ju\u017c od najm\u0142odszych lat i utrzymuj\u0105 si\u0119 przez ca\u0142e \u017cycie. Badania nad tymi r\u00f3\u017cnicami obejmuj\u0105 zar\u00f3wno czynniki genetyczne, jak i \u015brodowiskowe. Dziedziczenie odgrywa istotn\u0105 rol\u0119 w determinowaniu poziomu inteligencji, jednak tak\u017ce czynniki \u015brodowiskowe, takie jak rodzina, edukacja, sytuacja ekonomiczna czy poznawcze stymulowanie ze strony \u015brodowiska, maj\u0105 ogromny wp\u0142yw na rozw\u00f3j inteligencji.<\/p>\n Inteligencja mo\u017ce mie\u0107 wp\u0142yw na sukces w wielu dziedzinach \u017cycia, takich jak edukacja, praca, relacje spo\u0142eczne i zdrowie psychiczne. Osoby o wy\u017cszym poziomie inteligencji maj\u0105 zazwyczaj lepsze wyniki akademickie, zajmuj\u0105 bardziej presti\u017cowe stanowiska pracy oraz uzyskuj\u0105 wy\u017csze zarobki. Poziom inteligencji jest powi\u0105zany r\u00f3wnie\u017c z lepsz\u0105 kondycj\u0105 zdrowia psychicznego, wi\u0119ksz\u0105 zdolno\u015bci\u0105 radzenia sobie ze stresem oraz lepszymi relacjami interpersonalnymi.<\/p>\n W powszechnym rozumieniu, cz\u0119sto inteligencj\u0119 mylnie uto\u017csamia si\u0119 z m\u0105dro\u015bci\u0105, co prowadzi do u\u017cywania tych termin\u00f3w zamiennie. Jednak s\u0105 to dwie zupe\u0142nie r\u00f3\u017cne, w du\u017cej mierze niezale\u017cne od siebie cechy. M\u0105dro\u015b\u0107 odnosi si\u0119 raczej do umiej\u0119tno\u015bci podejmowania rozwa\u017cnych decyzji, opartych na racjonalnej ocenie rzeczywisto\u015bci oraz do\u015bwiadczeniu \u017cyciowym. Oznacza \u017cyciow\u0105 roztropno\u015b\u0107 opart\u0105 na wiedzy, dojrza\u0142o\u015bci czy zdolno\u015bci do refleksyjno\u015bci. Osoba o ograniczonych zdolno\u015bciach intelektualnych mo\u017ce posiada\u0107 g\u0142\u0119bok\u0105 m\u0105dro\u015b\u0107 \u017cyciow\u0105, podczas gdy osoba o wysokim poziomie inteligencji mo\u017ce nie wykazywa\u0107 si\u0119 \u017cyciow\u0105 m\u0105dro\u015bci\u0105.<\/p>\n Jednak warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce inteligencja nie jest jedynym czynnikiem determinuj\u0105cym sukces czy potencja\u0142 jednostki. Istniej\u0105 r\u00f3wnie\u017c inne czynniki, takie jak motywacja<\/a>, osobowo\u015b\u0107<\/a>, kreatywno\u015b\u0107 i umiej\u0119tno\u015bci spo\u0142eczne, kt\u00f3re odgrywaj\u0105 istotn\u0105 rol\u0119 w osi\u0105ganiu cel\u00f3w i rozwijaniu potencja\u0142u jednostki. Inteligencja nie jest sta\u0142a i niezmienna przez ca\u0142e \u017cycie. Jest elastyczn\u0105 cech\u0105, kt\u00f3ra mo\u017ce ulega\u0107 zmianom i rozwojowi w reakcji na uczenie si\u0119, do\u015bwiadczenia \u017cyciowe\u00a0oraz interakcje spo\u0142eczne.<\/p>\n Przez wiele lat \u015brodowisko naukowe debatowa\u0142o na temat tego jakie s\u0105 uwarunkowania inteligencji. G\u0142\u00f3wn\u0105 o\u015b sporu wyznacza\u0142y dwa bieguny: czynniki genetyczne (niekt\u00f3re cechy osobnicze mog\u0105 podlega\u0107 dziedziczeniu) oraz czynniki \u015brodowiskowe. W latach dwudziestych XX wieku dominowa\u0142 pogl\u0105d zgodnie z kt\u00f3rym wp\u0142yw na inteligencj\u0119 mai\u0142yby mie\u0107 wy\u0142\u0105cznie czynniki biologiczne. W latach 50 i 60 XX natomiast zacz\u0119to dopatrywa\u0107 si\u0119 wp\u0142ywy na poziom inteligencji jedynie czynnik\u00f3w \u015brodowiskowych. Dopiero w latach 90 ubieg\u0142ego wieku pojawi\u0142a si\u0119 koncepcja zak\u0142adaj\u0105ca mo\u017cliwo\u015b\u0107 interakcji czynnik\u00f3w genetycznych i \u015brodowiskowych w kszta\u0142towaniu inteligencji.<\/p>\n Jako cecha ilo\u015bciowa inteligencja wykazuje znaczn\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 w ludzkiej populacji. Jest determinowana przez liczne geny oraz r\u00f3\u017cne aspekty \u015brodowiska (zar\u00f3wno wsp\u00f3lne jak i specyficzne) jak r\u00f3wnie\u017c przez interakcj\u0119 czynnik\u00f3w genetycznych i \u015brodowiskowych. Udzia\u0142 tych czynnik\u00f3w zmienia si\u0119 wraz z wiekiem: w dzieci\u0144stwie dominuj\u0105cy wp\u0142yw ma \u015brodowisko, natomiast w p\u00f3\u017aniejszych latach \u017cycia wi\u0119ksz\u0105 rol\u0119 zaczynaj\u0105 odgrywa\u0107 czynniki genetyczne. Nie mo\u017cna wi\u0119c jednoznacznie udzieli\u0107 odpowiedzi na pytanie o to, kt\u00f3ry z tych czynnik\u00f3w maj\u0105 wi\u0119ksze znaczenie.<\/p>\n Dziedziczenie inteligencji u cz\u0142owieka jest z\u0142o\u017conym procesem, na kt\u00f3ry wp\u0142ywaj\u0105 zar\u00f3wno czynniki genetyczne, jak i \u015brodowiskowe. Inteligencja nie jest determinowana przez pojedynczy gen, ale przez wiele gen\u00f3w (poligeniczno\u015b\u0107), z kt\u00f3rych ka\u017cdy ma niewielki wp\u0142yw na og\u00f3lny poziom inteligencji. Geny wp\u0142ywaj\u0105 na rozw\u00f3j struktur m\u00f3zgu, neuroprzeka\u017anik\u00f3w oraz procesy poznawcze, kt\u00f3re s\u0105 podstaw\u0105 zdolno\u015bci intelektualnych. Badania bli\u017ani\u0105t jednojajowych (identycznych), kt\u00f3re maj\u0105 identyczny zestaw gen\u00f3w, wykazuj\u0105, \u017ce inteligencja ma znaczn\u0105 komponent\u0119 genetyczn\u0105. Szacuje si\u0119, \u017ce dziedziczno\u015b\u0107 inteligencji wynosi od 50% do 80%. Badania adopcyjne r\u00f3wnie\u017c potwierdzaj\u0105 wp\u0142yw gen\u00f3w, gdy\u017c dzieci adoptowane wykazuj\u0105 wi\u0119ksze podobie\u0144stwo w zakresie inteligencji do swoich biologicznych rodzic\u00f3w ni\u017c do rodzic\u00f3w adopcyjnych.<\/p>\n Badania nad wp\u0142ywem czynnik\u00f3w \u015brodowiskowych w kszta\u0142towanie si\u0119 inteligencji pozwoli\u0142y na wyci\u0105gni\u0119cie wniosk\u00f3w, \u017ce czesne do\u015bwiadczenia edukacyjne, poziom stymulacji intelektualnej, zasoby dost\u0119pne w domu (ksi\u0105\u017cki, gry edukacyjne) maj\u0105 znacz\u0105cy wp\u0142yw na rozw\u00f3j inteligencji. Styl wychowania, zaanga\u017cowanie rodzic\u00f3w w edukacj\u0119 dziecka oraz interakcje spo\u0142eczne w rodzinie kszta\u0142tuj\u0105 umiej\u0119tno\u015bci poznawcze. Jako\u015b\u0107 edukacji, dost\u0119p do zasob\u00f3w edukacyjnych, metody nauczania oraz \u015brodowisko szkolne r\u00f3wnie\u017c wp\u0142ywaj\u0105 na rozw\u00f3j inteligencji. Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 r\u00f3wnie\u017c na to, \u017ce normy kulturowe, warto\u015bci, dost\u0119p do technologii, \u015brodowisko ekonomiczne oraz stabilno\u015b\u0107 spo\u0142eczna wp\u0142ywaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c w pewnym stopniu na mo\u017cliwo\u015bci rozwoju intelektualnego.<\/p>\n W tym kontek\u015bcie nale\u017cy r\u00f3wnie\u017c wskaza\u0107 na istnienie jeszcze jednej grupy czynnik\u00f3w. Czynniki prenatalne i wczesnodzieci\u0119ce maj\u0105 kluczowy wp\u0142yw na rozw\u00f3j m\u00f3zgu i zdolno\u015bci poznawczych dziecka. Zdrowie matki podczas ci\u0105\u017cy, jej od\u017cywianie, ekspozycja na toksyny oraz poziom stresu mog\u0105 znacz\u0105co wp\u0142yn\u0105\u0107 na rozw\u00f3j m\u00f3zgu p\u0142odu. Wczesne do\u015bwiadczenia \u017cyciowe, w tym poziom stresu, jako\u015b\u0107 opieki oraz interakcje z opiekunami, odgrywaj\u0105 istotn\u0105 rol\u0119 w kszta\u0142towaniu zdolno\u015bci poznawczych dziecka.<\/p>\n\n\n\n
Rodzaje inteligencji<\/h2>\n
Indywidualne r\u00f3\u017cnice w poziomie inteligencji<\/h2>\n
Dziedziczno\u015b\u0107 czy \u015brodowisko?<\/h2>\n